सम्पादकिय

आवश्यकता सर्टिफिकेट केन्द्रित शिक्षा होइन, आत्मचेतना केन्द्रित जीवन उपयोगि शिक्षा प्रणाली को हो

शिक्षा : रोजगारीका लागि कि जिम्मेवार नागरिक निर्माणका लागि ?

आजको शिक्षा प्रणालीले बच्चालाई केवल रोजगारीका लागि दक्ष बनाउने हो कि जीवनका लागि जिम्मेवार नागरिक बनाउने ? यही प्रश्नको उत्तर खोज्दै जाँदा हामी पुनः हाम्रो मौलिक ज्ञान परम्परातर्फ फर्किन बाध्य हुन्छौँ। एउटा बच्चालाई आफू, समाज, राष्ट्र, सम्पूर्ण मानवता र प्रकृतिप्रति उत्तरदायी बनाउने हो भने शिक्षा घरदेखि विद्यालय हुँदै ‘विश्वविद्यालय’ होइन, ‘विश्व–विद्यालय’ सम्म विस्तार हुनुपर्छ — जहाँ जीवन स्वयं पाठ्यपुस्तक हुन्छ।

युगचेतना र मानव विकासको समझ

हाम्रो सभ्यताले समयलाई चार युगमा बाँडेर मानव चेतनाको विकासलाई व्याख्या गरेको छ। सत्ययुगको पवित्रता, त्रेतायुगको कर्तव्यबोध, द्वापरयुगको नीति–न्याय र कलियुगको भ्रम बुझ्नेले मात्र वर्तमानको जटिलता चिन्न सक्छ। इतिहासलाई मिथक ठान्ने दृष्टिकोणले होइन, चेतनाको क्रमिक विकासका रूपमा बुझ्दा मात्रै आजको समाज किन दिशाहीन देखिन्छ भन्ने स्पष्ट हुन्छ।

चार वेद : धर्म होइन, जीवन दर्शन

त्यसैगरी चार वेद केवल धार्मिक ग्रन्थ होइनन्, मानव सभ्यताको आधारशिला हुन्। ऋग्वेदको ज्ञान, यजुर्वेदको कर्म, सामवेदको भाव र अथर्ववेदको जीवनोपयोगी विज्ञान आजको शिक्षामा समेटिन सके विद्यार्थी केवल सूचनाले भरिएको दिमाग होइन, सन्तुलित चेतनायुक्त मानव बन्न सक्छ। शिक्षा जब व्यवहारसँग जोडिँदैन, तब त्यो केवल परीक्षा पास गर्ने माध्यम मात्र बन्छ।

निर्णय क्षमता र व्यवहारिक शिक्षा

व्यवहारिक जीवनमा निर्णय लिन सिकाउने साम, दाम, दण्ड र भेदजस्ता सिद्धान्तहरू आज झन् आवश्यक छन्। सही समयमा सम्झाउने, प्रोत्साहन दिने, आवश्यक परे अनुशासनमा राख्ने र सत्य–असत्य छुट्याउने क्षमता बाल्यकालदेखि नै विकास गरिए समाजमा नैतिक साहसको खडेरी पर्दैन।

समय अनुशासन र जीवन सन्तुलन

समयको महत्व बुझाउने चार पहरको ज्ञानले जीवनलाई अनुशासित र सन्तुलित बनाउँछ — बिहानको शुद्धता, दिउँसोको कर्म, साँझको आत्मचिन्तन र रातिको विश्राम बिना जीवन अपूर्ण नै रहन्छ।

चार गुरु र मूल्य निर्माण

मानव निर्माणमा चार गुरुको भूमिका अमूल्य छ। आमाको माया, बाबुको अनुशासन, शिक्षकको ज्ञान र आध्यात्मिक गुरुको आत्मबोधले बच्चालाई जीवनभर भुल्न नसक्ने मूल्य दिन्छ। गुरुको सम्मान हराएपछि ज्ञान व्यापार बन्छ, र शिक्षा आत्मविकासको सट्टा प्रतिस्पर्धाको हतियार मात्र रहन्छ।

प्रकृति–केन्द्रित चेतना बिना विकास सम्भव छैन

प्रकृति र सृष्टिको ज्ञान पनि शिक्षा प्रणालीको केन्द्रमा हुनुपर्छ। जलचर, स्थलचर, आकाशचर र उभयचरको वर्गीकरण होस् वा अण्डज, पिण्डज, स्वेदज र उद्भिजको उत्पत्तिको ज्ञान — यी सबैले मानवलाई आफू प्रकृतिको मालिक होइन, एक जिम्मेवार हिस्सा मात्र हो भन्ने चेत दिन्छ। यही चेत बिना विकास विनाशमा रूपान्तरण हुन्छ।

चार आश्रम र चार पुरुषार्थको सन्तुलन

जीवनलाई चार आश्रम र चार पुरुषार्थको सन्तुलनमा बुझ्न सके मानिस भौतिक र आध्यात्मिक दुबै रूपमा समृद्ध हुन्छ। धर्मले दिशा दिन्छ, अर्थले आधार बनाउँछ, कामले जीवनलाई रंग दिन्छ र मोक्षले अन्तिम शान्ति। यी चारमध्ये कुनै एकको अति वा अभावले जीवन असन्तुलित हुन्छ।

निष्कर्ष : शिक्षा नै सभ्यताको भविष्य

यसैले आज आवश्यकता सर्टिफिकेट केन्द्रित शिक्षा होइन, आत्मचेतना केन्द्रित शिक्षा प्रणाली को हो। राज्यसत्ता, नीति निर्माता र सरोकारवाला सबैले पहिले आफूलाई चिन्नुपर्ने शिक्षा स्वीकार नगरेसम्म समाज परिवर्तन हुँदैन। जीवनसँग नजोडिएको शिक्षा केवल कागजमा सीमित हुन्छ — तर जीवनसँग जोडिएको शिक्षा नै सभ्यताको भविष्य हो।