✍️ नारायण घिमिरे

आयुर्वेद र आधुनिक पोषण दुवैले दिनमा कम्तिमा एक वा दुई प्रकारका फलफूल खान सुझाव दिन्छन्। फलफूलले भिटामिन, खनिज, फाइबर र रोग प्रतिरोधक क्षमता बढाउने तत्व दिन्छ। तर आयुर्वेदको दृष्टिमा फलफूल खाएको समय र तरिका गलत भए यसले लाभ भन्दा पनि हानी गर्न सक्छ।

आयुर्वेद अनुसार ‘अग्नि’ अर्थात् पाचन शक्ति बलियो हुँदा शरीरले पोषण राम्रोसँग अवशोषण गर्छ। बिहान उठेपछि पाचन अग्नि सबैभन्दा सक्रिय मानिन्छ, दिउँसो मध्यम हुन्छ र राततिर कमजोर बन्छ। यही आधारमा फलफूल खाने सही समय तय गरिएको छ।

फलफूल खाने तीन उत्तम समय

१. बिहान खाली पेट

यो सबैभन्दा राम्रो समय हो। बिहानको बलियो पाचन शक्तिले फलफूल चाँडै पचाउँछ। लगभग २० मिनेटमै उर्जा र ताजगी मिल्छ।

२. भोजन खाने ३० मिनेट अघि

यदि कुनै कारणले बिहान फलफूल खान नपाइए, मुख्य भोजन भन्दा अगाडि फलफूल खान सकिन्छ। यसो गर्दा मुख्य भोजन पचाउने प्रक्रियामा बाधा पर्दैन।

३. दुई भोजनको बीचमा

दिउँसो र बेलुका खानेकुराबीच कम्तिमा २ घण्टा अन्तरिको समयमा फलफूल खान सकिन्छ। यसले पाचन प्रणालीलाई हल्का राख्छ।

फलफूल खाने गलत समय

• भोजनसँगै खाने
  ढिलो पच्ने अन्नसँग छिटो पच्ने फल मिसिँदा पेटमा किण्वन हुन्छ। यसले ‘आम’ (विषाक्त पदार्थ) बढाउँछ।

• भोजन खाएपछि तुरुन्त खाने
  मुख्य भोजन पचाउन शरीर व्यस्त हुँदा फलफूल पेटमै सड्न थाल्छ।

• रातमा खाने
  राति अग्नि कमजोर हुन्छ। यसले कफ बढाउँछ, पेट फुल्छ, अपच र निद्रा समस्या आउन सक्छ।

दोष अनुसार उपयुक्त फलफूल

वात प्रकृति

हल्का, सुख्खा प्रकृतिका व्यक्तिहरूले रसिला र मीठा फल खाने।
उपयुक्त: केरा, पपैया, आँप, अंगुर, खुर्पानी
बच्नुपर्ने: सुख्खा फल अधिक मात्रामा

पित्त प्रकृति

तातो प्रकृतिका व्यक्तिहरूले शीतल र रसिला फल खाने।
उपयुक्त: तरबुजा, अनार, मीठो स्याउ, अंगुर, नारिवल
बच्नुपर्ने: धेरै अमिलो र तातो फल

कफ प्रकृति

गह्रौं र चिसो प्रकृतिका व्यक्तिहरूले हल्का र कषाय फल खाने।
उपयुक्त: स्याउ, नासपाती, अनार, मेवा, बेरी
बच्नुपर्ने: धेरै मीठा र रसिला फल (केरा, आँप, अंगुर)

ऋतु अनुसार खानैपर्ने फल

• गर्मी: तरबुजा, खरबुजा, सन्तरा, नारिवल

• जाडो: केरा, सेब, अनार, पपैया

• वर्षा: सेब, अनार, नासपाती, अमला

विशेष अवस्थामा फलफूलका नियम

• मधुमेह: आँप, अंगुर, केरा कम; स्याउ, नासपाती, बेरी बढी

• अम्लता: खट्टा फल कम; तरबुजा, अनार बढी

• अपच: भारी फल कम; पपैया, अमला आदि सुपाच्य फल बढी

फलफूल खाने आयुर्वेदिक नियम

• एक पटकमा एउटै फल खाने

• दूध वा दहीसँग नमिसाएर खाने

• ताजा र मौसमी फल खाने

• कच्चा वा अत्यधिक पकाएको फल नखाने

• एकैचोटि धेरै मात्रा नखाने

निचोड

फलफूल नियमित खानु स्वास्थ्यका लागि उत्तम हो। तर यसको लाभ पाउन सही समय, सही तरिका र आफ्नो शारीरिक प्रकृति अनुसार छनोट गर्नुपर्छ। बिहान खाली पेट वा दुई भोजनको बीचमा फलफूल खानु सबैभन्दा राम्रो मानिन्छ। यसो गर्दा फलफूल साँच्चै शरीरका लागि अमृत बराबर बन्न सक्छ।