✍नारायण घिमिरे

आजको पुस्तामा एउटा रोचक प्रश्न उठिरहेको छ – विश्वका धेरै प्रख्यात वैज्ञानिकहरू किन भगवान वा कुनै उच्च शक्ति अस्तित्वमा विश्वास गर्न थालेका छन्? यसको उत्तर धार्मिक भावनाभन्दा धेरै गहिरो र वैज्ञानिक दृष्टिकोणसँग जोडिएको छ।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार ‘भगवान’ भन्नाले कुनै एक धर्मले बुझाउने देवत्व मात्र होइन, विश्वको गहिरो सत्य, अज्ञात सिद्धान्त वा ब्रह्माण्डको मूल स्रोतलाई इंगित गर्न सक्छ। यही कारणले उनीहरू आस्था होइन, अनुत्तरित प्रश्नहरूको खोजीमार्फत ‘उच्च शक्ति’ को सम्भावनातर्फ आकर्षित भइरहेका छन्।

विज्ञानले अझै नबुझ्न सकेका खाली स्थानहरू

विज्ञानले ब्रह्माण्डबारे धेरै कुरा बुझाएको छ, तर केही मूल प्रश्नहरू अझै अनुत्तरित छन्।
जस्तैः

• बिग–ब्याङ्गअघि के थियो?

• भौतिकशास्त्रका नियम कसरी बने?

• चेतना (Consciousness) को वास्तविक स्रोत के हो?

यिनै अज्ञात कुराहरू वैज्ञानिकहरूका लागि ठूलो रहस्य बनेका छन्। जब विज्ञानको ज्ञान कुनै बिन्दुमा पुगेर रोकिन्छ, त्यहीँबाट ‘उच्च शक्ति’ को कल्पना सुरु हुन्छ। यसलाई वैज्ञानिकहरूले ‘God of the gaps’ पनि भन्छन् — जहाँ विज्ञानले उत्तर दिन नसकेका स्थानमा ‘ईश्वर’ शब्द प्रयोग गर्नुपर्ने बाध्यता आउँछ।

सनातन अवधारणासँगको समानता

वैदिक सनातन दर्शनले ‘धर्म’ लाई पन्थ वा सम्प्रदाय भन्दै सीमित गर्दैन।

• आगोको धर्म तातो दिनु

• पानीको धर्म तरल हुनु

• बरफको धर्म चिसो हुनु
  जस्तै, मानवको धर्म मानवीयता हो।

सनातन हिन्दू विचारधाराले भगवानलाई कठोर रूपले परिभाषित नगरी लचिलो रूपमा बुझ्न दिन्छ। मानिसले आफ्नो आस्थाअनुसार भगवानको रूप रोज्न पाउँछ। यसैले नै नास्तिकदेखि आस्तिकसम्म सबैलाई यसको छाताभित्र समाउन सकिन्छ।

विज्ञान र अध्यात्म बीचको नजिक सम्बन्ध

विज्ञान सत्यको खोजी हो। अध्यात्म पनि अन्तिम सत्यको खोजी नै हो।
दुवैले भन्छन् – सत्य एकै हो, तर त्यो सत्यसम्म पुग्ने बाटो धेरै हुन सक्छ।

यस कारण, धेरै वैज्ञानिकहरू धार्मिक भगवानमा होइन, तर एउटा उच्च सिद्धान्त, ब्रह्म, चेतना वा विश्वकै मूल स्रोतमा आस्था राख्न थालेका छन्।

सिमुलेसन सिद्धान्तको प्रवेश

कुनै वैज्ञानिकहरू अझै गहिरो सम्भावना पनि राख्छन् –
हाम्रो ब्रह्माण्ड एउटा विशाल सिमुलेसन हुन सक्छ।
यदि यस्तो भयो भने, ‘ईश्वर’ भनेको त्यो सिमुलेसन चलाउने प्रोग्रामरजस्तै उच्च शक्ति हुन सक्छ।
उपनिषद्हरूले वर्णन गरेको ‘ब्रह्म’ को अवधारणा पनि यही विचारसँग धेरै मिल्दोजुल्दो छ — रूपहीन, अनन्त र सर्वव्यापी सत्य।

निष्कर्ष

आजका धेरै वैज्ञानिकहरूको ‘भगवानमा विश्वास’ परम्परागत धारणाभन्दा फरक छ।

• उनीहरूको विश्वास कुनै पन्थमा होइन।

• उनीहरू उच्च शक्ति, अज्ञात सिद्धान्त, चेतना वा ब्रह्माण्डको मूल स्रोतमा विश्वास गर्छन्।

• विज्ञानले नपुगेको स्थान अध्यात्मले देखाउने सम्भावनाले उनीहरूलाई विनम्र र जिज्ञासु बनाएको छ।

अन्ततः, विज्ञान र अध्यात्म एकअर्काको प्रतिस्पर्धी होइनन्। दुवै एउटै सत्य खोज्ने दुई फरक मार्ग मात्र हुन्।