भुवन सङ्गम

अनुसन्धानात्मक लेख

ध्वनि–आधारित हतियार: अदृश्य चोट र अन्तर्राष्ट्रिय चिन्ताको विषय

“भेनेज्वेलामामा प्रयोग भएको आंशका”

आधुनिक युद्धमा ध्वनि–आधारित हतियारको प्रयोग

आधुनिक सैन्य तथा सुरक्षा कारबाहीमा प्रयोग भइरहेका ध्वनि–आधारित हतियारहरू (Acoustic Weapons) ले मानव अधिकार र युद्ध नैतिकतामाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेका छन्। यी हतियारहरू शारीरिक रूपमा देखिने चोट नपुर्‍याई मानिसलाई असक्षम बनाउने उद्देश्यले प्रयोग गरिन्छन्। रक्षा प्रविधि विज्ञहरूका अनुसार, अत्यधिक तीव्र वा विशेष फ्रिक्वेन्सीको ध्वनि प्रयोग गरेर मानिसको श्रवण प्रणाली, स्नायु सन्तुलन र भित्री अंगहरूको कार्यप्रणालीमा असर पुर्‍याउन सकिन्छ। यसले गर्दा पीडित व्यक्तिमा कुनै बाहिरी घाउ नदेखिए पनि दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्या देखिन सक्छ (World Health Organization – WHO)।

LRAD : भीड नियन्त्रणदेखि सैन्य प्रयोगसम्म

सबैभन्दा चर्चित ध्वनि हतियारमध्ये एक LRAD (Long Range Acoustic Device) हो। यो उपकरण सुरुमा समुद्री डकैती नियन्त्रण र आपतकालीन सञ्चारका लागि विकास गरिएको भए पनि पछिल्ला वर्षहरूमा भीड नियन्त्रण र सैन्य सुरक्षामा व्यापक रूपमा प्रयोग हुन थालेको छ। LRAD ले 140 डेसिबलभन्दा बढीको केन्द्रित ध्वनि उत्सर्जन गर्न सक्छ, जसले केही सेकेन्डमै मानिसलाई असह्य पीडा, दिशाभ्रम र डरको अवस्थामा पुर्‍याउँछ। अमेरिकी नागरिक स्वतन्त्रता संघ (ACLU) ले सार्वजनिक प्रदर्शनहरूमा LRAD प्रयोग गर्दा स्थायी श्रवण क्षति भएको घटनाहरू अभिलेखमा रहेको जनाएको छ।

लो–फ्रिक्वेन्सी र इन्फ्रासोनिक तरंगको विवाद

LRAD भन्दा अझ विवादास्पद पक्ष भनेको लो–फ्रिक्वेन्सी र इन्फ्रासोनिक तरंग प्रयोग गर्ने प्रविधि हो। यी तरंगहरू मानिसको कानले स्पष्ट रूपमा सुन्न नसके पनि शरीरले महसुस गर्ने वैज्ञानिक प्रमाणहरू छन्। न्युरोसाइन्स र बायोमेडिकल अनुसन्धानहरूका अनुसार, यस्ता तरंगहरूले चक्कर लाग्ने, वान्ता, मुटुको धड्कन अनियमित हुने र श्वासप्रश्वासमा समस्या ल्याउन सक्छन् (Journal of the Acoustical Society of America)। यद्यपि, यस्ता प्रविधिको सैन्य प्रयोगबारे सार्वजनिक रूपमा पुष्टि भएको तथ्य सीमित छन्, जसले पारदर्शिताको अभाव झन् गहिरो बनाएको छ।

भेनेजुएलामा देखिएका असामान्य लक्षण र आशंका

भेनेजुएलामा हालैका सैन्य तथा सुरक्षा कारबाहीपछि केही सैनिक र सुरक्षाकर्मीमा असामान्य लक्षण देखिएको दाबी गरिएको छ। स्थानीय तथा क्षेत्रीय सञ्चारमाध्यमहरूका अनुसार, ती व्यक्तिहरूमा कान नबज्ने तर लगातार चक्कर लाग्ने, कमजोरी र श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या देखिएका थिए। रक्षा विश्लेषकहरूले यसको सम्भावित कारण ध्वनि वा ऊर्जा–आधारित प्रणाली हुन सक्ने आशंका व्यक्त गरे पनि सरकार वा अन्तर्राष्ट्रिय निकायबाट औपचारिक पुष्टि भएको छैन (Reuters, Al Jazeera रिपोर्टहरूमा आधारित विश्लेषण)।

कुन–कुन देशसँग छन् यस्ता हतियार

यस प्रकारका हतियारहरू संयुक्त राज्य अमेरिका, बेलायत, चीन, रुस, इजरायल, भारत, जापान र अष्ट्रेलिया लगायतका देशहरूसँग रहेको खुला स्रोतहरूले देखाउँछन्। ती देशहरूले मुख्यतया भीड नियन्त्रण, सीमा सुरक्षा र सैन्य बेसको सुरक्षाका लागि प्रयोग गरेको स्वीकार गरेका छन् (Jane’s Defence Weekly)। तर, मानव अधिकार संस्थाहरूको चिन्ता के छ भने, “non-lethal” को नाममा प्रयोग भइरहेका यी हतियारहरूले दीर्घकालीन शारीरिक तथा मानसिक क्षति पुर्‍याउन सक्छन्, जसको कानुनी जवाफदेहिता स्पष्ट छैन।

अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र नियमनको अभाव

अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, जेनेभा कन्भेन्सन र अन्य सन्धिहरूले रासायनिक, जैविक र आणविक हतियारलाई स्पष्ट रूपमा निषेध वा नियमन गरे पनि ध्वनि र ऊर्जा–आधारित हतियारका लागि छुट्टै, कडा व्यवस्था छैन। संयुक्त राष्ट्रसंघको मानव अधिकार परिषद्ले यस विषयमा थप अध्ययन र नियमन आवश्यक रहेको औंल्याएको छ। विशेषज्ञहरू चेतावनी दिन्छन्—यदि यस्ता अदृश्य हतियारको प्रयोगलाई स्पष्ट कानुनी दायरामा नल्याइएमा, भविष्यमा ती दमन र राजनीतिक नियन्त्रणको सहज औजार बन्न सक्छन् (United Nations Human Rights Council रिपोर्ट)।