मिति २०८२ साल कार्तिक ५ गते बुधबार — कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा तिथि बेलुका ६:२० बजेसम्म रहने र त्यसपछि द्वितीया तिथि प्रारम्भ हुने भएकाले यस दिन गाई र गोरू पूजा गर्ने प्रचलन रहँदै आएको छ। नेपाल र भारतभर मनाइने यो दिनलाई “गोवर्धन पूजा” पनि भनिन्छ, जसले कृषिप्रधान समाजमा गाई, गोरू र प्रकृतिप्रतिको सम्मान झल्काउँछ।

गाई हिन्दू धर्ममा अत्यन्त पवित्र जनावर मानिन्छ। वेदहरूमा समेत गाईलाई ब्रह्माजीकी पुत्री र सबै देवताहरूको निवास स्थानका रूपमा वर्णन गरिएको छ। भविष्य पुराणका अनुसार गाईको पीठमा ब्रह्मा, गलामा विष्णु र मुखमा महादेवको वास हुन्छ। त्यसैले गाईको पूजा गर्नु भनेको तिनै देवताहरूको आराधना गर्नु हो।
गाईको गोबर, मूत्र, दूध, दही र घ्यू मिलाएर तयार गरिने पञ्चगव्य अत्यन्त पवित्र मानिन्छ। पञ्चगव्यले पाप नाश गर्ने, शरीरलाई शुद्ध पार्ने र आत्मालाई शान्ति दिने विश्वास गरिन्छ। विज्ञानले पनि गाईको गहुँत र दूध स्वास्थ्यका दृष्टिले लाभदायक भएको प्रमाणित गरेको छ।

गाईका भाले बाछो (बहर) लाई खेत जोत्ने, र पोथी बाछीलाई दुध दिने रूपमा सम्मान गरिन्छ। गाईको गोबरले घर लिपपोत गर्दा घर शुद्ध र कीटाणुरहित हुन्छ भन्ने परम्परा अझै कायम छ।

गोवर्धन पूजाको उत्पत्तिसँग भगवान श्रीकृष्णको कथा जोडिएको छ। श्रीकृष्णले ब्रजका मानिसहरूलाई इन्द्रको कोपबाट बचाउन गोवर्धन पर्वत उठाएर रक्षा गरेका थिए। त्यस दिनको सम्झनामा गोवर्धन पूजा गर्ने चलन सुरु भएको हो।

गाईलाई “गौमाता” का रूपमा पूजिने कारण गहिरो छ — उनी सम्पूर्ण सृष्टिको पालनपोषण गर्ने, मानव जीवनलाई अन्न, दूध र ऊर्जाबाट टिकाइराख्ने स्रोत हुन्। “गावो विश्वस्य मातरः” — वेदमा भनिएझैं, गाई सम्पूर्ण जगतकी आमा हुन्।

हिन्दूहरूले विश्वास गर्छन् कि मृत्युपछि आत्मालाई स्वर्ग पुर्याउन गाईको साथ चाहिन्छ। त्यसैले गाईलाई आदर, सेवा र संरक्षण गर्नु धार्मिक कर्तव्य मानिन्छ।

गाई संरक्षण केवल धार्मिक दृष्टिले होइन, जैविक र सामाजिक सन्तुलनका दृष्टिले पनि आजको आवश्यकता हो। गाई हाम्रो संस्कृतिको पहिचान, कृषिको आधार र धर्मको जरो हो।

🙏 जय गौमाता – सबैमा करुणा, दया र सद्भाव फैलोस्।

✍️ लेखक: पं. बालमुकुन्द देबकोटा