मिति २०८२ साल कार्तिक ३ गते सोमबार, कार्तिक कृष्णपक्ष नरक चतुर्दशीका दिन बिहान कुकुर पूजा र साँझमा लक्ष्मीपूजा गरिँदैछ। यस दिनलाई नरक चतुर्दशी पनि भनिन्छ, जसको धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक महत्त्व अत्यन्त गहिरो छ।

🐕 कुकुर तिहारको धार्मिक पृष्ठभूमि

कुकुरलाई हिन्दू धर्ममा यमराजको दूत र भैरवको वाहन दुवै रूपमा मानिन्छ।
पौराणिक मान्यताअनुसार, कुकुर यमराजको आज्ञा पालन गर्ने निष्ठावान् प्राणी हो। घरको रक्षा गर्ने, चोर–डाँकाबाट जोगाउने र संकट आउनुअघि सूचना दिने यसको गुणले गर्दा यस दिन कुकुरको पूजा गर्ने परम्परा बसालिएको हो।

यस दिन बिहानै नुहाएर, घर आँगन सफा गरेर, कुकुरलाई माला लगाई, टीका लगाई, खाना खुवाइन्छ।
कुकुरलाई निष्ठा, विश्वास र सुरक्षाको प्रतीक मानिन्छ।
महाभारतमा पाण्डवहरू स्वर्ग जाने क्रममा युधिष्ठिरसँग एक कुकुर पनि साथमा गएको र अन्ततः स्वर्ग पुगेको उल्लेख छ। त्यो कुकुर वास्तवमा यमराजकै रूप भएको जनश्रुति छ।

यसैगरी, लिङ्ग पुराणमा यस दिन मासको पात खाने र नदीमा दीपदान गर्ने चलन पनि उल्लेख छ।
यसले पाप नाश हुने र नरकको भय कम हुने विश्वास राखिन्छ।

💰 लक्ष्मी पूजाको धार्मिक र दार्शनिक अर्थ

यसै दिन साँझ कार्तिक कृष्ण औंसी परेको हुँदा लक्ष्मीपूजा पनि गरिन्छ।
लक्ष्मीलाई धन, ऐश्वर्य र समृद्धिकी देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ।
घर–घरमा बत्ती बालिन्छ, आँगनमा माटो वा धुलोले लिपपोत गरिन्छ र स्वस्तिकको चिन्ह बनाइन्छ।

यो दिन अँध्यारो रातलाई उज्यालोले सजाइन्छ —
“तमसो मा ज्योतिर्गमय” अर्थात् अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ जाऔं भन्ने सन्देश यही दिनको मूल मर्म हो।

गाईलाई पनि यस दिन लक्ष्मीको प्रतीक मानेर पूजा गरिन्छ।
ब्रह्मपुराणमा भनिएको छ —

“कार्तिके प्रदोषेतु विशेषेण अमावस्या निषाबधके, तस्या सम्पूज्येत देवी भोगमोक्ष प्रदायिनी”
अर्थात् — कार्तिक अमावस्याको रातमा प्रदोषकालमा देवी लक्ष्मीको पूजा गरे धन र मोक्ष प्राप्त हुन्छ।

लक्ष्मी पूजाको बेला चेलीबेटीहरूले भैलो खेल्दै गाउँभरि घुम्ने परम्परा अझै जीवित छ।
यो रात दीपावली, सुखरात्री र आशा र समृद्धिको रातका रूपमा मनाइन्छ।

🌼 तिहारको समग्र सन्देश

तिहार केवल उज्यालोको पर्व होइन, यो जीवनमा निष्ठा, न्याय, प्रेम र समृद्धिको सन्तुलनको प्रतीक हो।
कुकुर तिहारले सुरक्षाको, र लक्ष्मी पूजाले समृद्धिको सन्देश दिन्छ।
यी दुवै मिलेर मानव र देवत्वबीचको सम्बन्धलाई सम्झाउने माध्यम हुन्।

✍️ लेखक : पं. बालमुकुन्द देबकोटा