काठमाडौं – पाँच दिन लामो तिहार पर्वको पहिलो दिन काग तिहारको रूपमा मनाइन्छ। 🕊️ यस वर्ष २०८२ साल कात्तिक २ गते आइतबार काग तिहार परेको छ। चान्द्र पात्रो अनुसार कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि शुक्ल द्वितीयासम्म मनाइने तिहार पर्वलाई यमपञ्चक पनि भनिन्छ, किनभने यस अवधिमा यमराज आफ्नी बहिनी यमुनाको निमन्त्रणामा बिदा लिएर बस्ने विश्वास गरिन्छ। 🙏

यस दिन घरघरमा बिहानै कागको पूजा गरेर चामल, रोटी, मिठाई लगायतका खानेकुरा अर्पण गरिन्छ 🍚🥮। हिन्दू धर्मग्रन्थहरू अनुसार कागलाई यमराजको दूत तथा पितृहरूको सन्देशवाहक मानिन्छ। पितृपक्षमा कागलाई अन्न चढाउने परम्परा पनि यही विश्वाससँग जोडिएको हो, जसलाई पितृहरू तृप्त हुने र आशीर्वाद प्राप्त हुने माध्यमका रूपमा हेरिन्छ। 🌸

📜 पुराण र धर्मग्रन्थ अनुसार
गरुड पुराणमा उल्लेख भए अनुसार काग पितृ आत्मासँग सम्बन्धित प्राणी हो। रामायणमा पनि कागको प्रसङ्ग पाइन्छ — जब इन्द्रपुत्र जयन्तले कागको रूप धारण गरी माता सीतालाई अपमान गरे, भगवान् रामले उनलाई दण्डित गरेका थिए। ⚖️ यो प्रसङ्गले न्याय र धर्मको महत्त्व प्रष्ट रूपमा देखाउँछ।

🪔 ज्योतिषीय दृष्टिले
कागलाई शनि देवताको वाहन मानिन्छ 🪶। जसले न्याय, कर्म र अनुशासनको प्रतीक प्रस्तुत गर्छ। शनिदोष भएका व्यक्तिहरूले शनिबारको दिन कागलाई चारो दिनाले शुभ फल प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ। 🌿 त्यसैले पनि यमपञ्चकको पहिलो दिन कागपूजाको विशेष अर्थ रहन्छ।

नेपालमा प्रायः दुई प्रकारका कागहरू पाइन्छन् — काले काग र माले काग। भनिन्छ, काग चलाख र चतुर पंक्षी हो, जसको एउटा आँखाले मात्र राम्रोसँग काम गर्छ 👁️। समाजमा कसैलाई चतुर भन्न “कस्तो काग रैछ!” भन्ने चलन पनि त्यहीँबाट आएको हो।

🙏 कागलाई खुसी पारेर उसबाट अनुकम्पा र आशीर्वाद प्राप्त गर्ने धार्मिक विश्वास आज पनि कायम छ।

📖 शास्त्रमा उल्लेख छ —

“कागोऽसि यमदूतोऽसि वायोसोऽसी माहामते।
ईहं बलिं गृहाण त्वां त्रायस्व यमसङ्कटात्॥”

🕊️ अर्थात् – हे काग, यमराजका दूत, बुद्धिमान वायुपुत्र, हामीले दिएको भोग ग्रहण गर र हामीलाई यमदण्डका संकटबाट मुक्त गर।

त्यसैले, तिहारको पहिलो दिन कागलाई पूजा नगरी खान नदिने चलनलाई अशुभ मानिन्छ। 🙅‍♂️
विश्वास गरिन्छ कि कागले सन्देश र कर्म दुवैका प्रतीक हुन्, त्यसैले यसको सम्मानले सुख, शान्ति र न्यायको ऊर्जा घरमा ल्याउँछ। 🏠✨

✍️ लेखक: पं. बालमुकुन्द देबकोटा