सम्पादकिय

आर्थिक स्वतन्त्रता के हो ? नेपाली समाजको आर्थिक आधार के मा अड्किएको छ ?

आर्थिक स्वतन्त्रता : दैनिक व्यवहारको परिणाम

आर्थिक स्वतन्त्रता कुनै चमत्कार होइन, दैनिक व्यवहारको परिणाम हो । आम्दानीभन्दा खर्च कम राख्ने बानी, बहु–आय स्रोतको विकास, दीर्घकालीन लगानी सोच, जोखिम व्यवस्थापन र वित्तीय साक्षरताले मात्र व्यक्ति स्वतन्त्र बन्छ । सरकारको भूमिका महत्त्वपूर्ण भए पनि, अन्ततः आर्थिक स्वतन्त्रता नागरिकको चेतना, अनुशासन र निर्णय क्षमतामै निर्भर हुन्छ । आज सोच बद्लिएन भने भोलि अवस्था बद्लिँदैन ।

रेमिट्यान्समा अड्किएको नेपाली अर्थतन्त्र

आर्थिक स्वतन्त्रता आज नेपाली समाजमा धेरै चर्चा हुने तर कम व्यवहारमा उतारिने विषय बनेको छ। अधिकांश नेपालीको जीवन मासिक तलब, वैदेशिक रोजगारीको रेमिट्यान्स वा अस्थायी आम्दानीमा अडिएको छ। राष्ट्रिय तथ्याङ्कले देखाउँछ—नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको करिब एक चौथाइ हिस्सा विप्रेषणले धानेको छ, तर त्यो रकमको ठूलो भाग दीर्घकालीन लगानीमा होइन, दैनिक उपभोग र तडक–भडकमा खर्च भइरहेको छ। यही कारण, दशकौँ मेहनतपछि पनि धेरै परिवार आर्थिक रूपमा उही ठाउँमा अड्किएका छन्।

कमाइ होइन, सोच र व्यवस्थापनको समस्या

नेपाली समाजमा अझै पनि “धेरै कमाएपछि धनी भइन्छ” भन्ने भ्रम बलियो छ। तर आम्दानी जति नै ठूलो भए पनि, यदि खर्च, बचत र लगानीको स्पष्ट योजना छैन भने आर्थिक स्वतन्त्रता सम्भव हुँदैन। वैदेशिक रोजगारीबाट राम्रो कमाइ गर्ने धेरै युवाहरू घर फर्कँदा स्थायी आयस्रोतविहीन हुनु यसको ज्वलन्त उदाहरण हो। समस्या कमाइको होइन, कमाइलाई व्यवस्थापन गर्ने सोचको हो।

एकल आयस्रोतको जोखिम

जागिरलाई सबैभन्दा सुरक्षित आयस्रोत ठान्ने प्रवृत्ति पनि आर्थिक स्वतन्त्रताको अर्को अवरोध हो। पछिल्ला वर्षहरूमा निजी क्षेत्रको अस्थिरता, महामारीपछिको बेरोजगारी र बढ्दो महँगीले स्पष्ट पारेको छ—एकल आयस्रोत सबैभन्दा ठूलो जोखिम हो। जागिरले जीवन धान्न मद्दत गर्छ, तर दीर्घकालीन स्वतन्त्रता बहु–आय स्रोत, सीप र लगानीबाट मात्र आउँछ।

ऋण र उपभोग संस्कृतिको दुष्चक्र

ऋणप्रतिको गलत बुझाइले पनि नेपालीहरूलाई आर्थिक रूपमा कमजोर बनाइरहेको छ। उत्पादनशील कामका लागि लिइएको ऋण विकासको साधन हो, तर उपभोग र देखावटी जीवनशैलीका लागि लिइएको ऋण दीर्घकालीन बोझ बन्छ। आज धेरै परिवार घर, गाडी र विलासिताका सामानको किस्ता तिर्दै भविष्यका अवसर गुमाइरहेका छन्।

घर : सम्पत्ति कि दायित्व ?

घरलाई नै अन्तिम सम्पत्ति ठान्ने सोच पनि पुनर्विचार गर्नुपर्ने अवस्थामा छ। घर भावनात्मक रूपमा महत्त्वपूर्ण भए पनि आर्थिक दृष्टिले त्यो नगद प्रवाह नदिने दायित्व हो। मर्मत, कर, मूल्यह्रास र अवसर लागत जोड्दा धेरै नेपाली “सम्पत्ति धेरै तर नगद कम” अवस्थाबाट गुज्रिरहेका छन्। यसले आकस्मिक संकटमा ऋणको सहारा लिन बाध्य बनाउँछ।

बचत मात्र होइन, लगानी आवश्यक

धेरै नेपाली बचतलाई नै भविष्य सुरक्षा ठान्छन्, तर बढ्दो मुद्रास्फीतिको यथार्थ यसका विपरीत छ। बैंकमा थन्किएको पैसाले मूल्य जोगाउँदैन; समयसँगै त्यसको क्रयशक्ति घट्दै जान्छ। बचत आवश्यक छ, तर लगानी बिना बचत मात्र पर्याप्त हुँदैन। वित्तीय साक्षरताको कमीले यो तथ्य अझै आममानसमा पुग्न सकेको छैन।

जोखिम नलिने डर : सबैभन्दा ठूलो जोखिम

जोखिमप्रतिको डर पनि आर्थिक स्वतन्त्रताको अर्को बाधा हो। जोखिम नलिनु सुरक्षित देखिए पनि दीर्घकालमा यो सबैभन्दा जोखिमपूर्ण निर्णय बन्छ। नयाँ सीप, व्यवसाय वा लगानीमा सोचविचारसहितको जोखिम लिन नसक्ने समाज आर्थिक रूपमा अगाडि बढ्न सक्दैन।

निष्कर्ष : चेतनाविना नीति निष्प्रभावी

निष्कर्षतः, आर्थिक स्वतन्त्रता कुनै आकस्मिक सफलता होइन, दैनिक निर्णय र दीर्घकालीन सोचको परिणाम हो। सरकारको नीतिगत सुधार, वित्तीय शिक्षाको विस्तार र उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र आवश्यक छ, तर त्यससँगै प्रत्येक नागरिकले आफ्नो खर्च, आय, समय र सीपप्रति जिम्मेवार बन्नैपर्छ। चेतनाविना नीति निष्प्रभावी हुन्छ र सोच परिवर्तन बिना अवस्था कहिल्यै बदलिँदैन। आज आर्थिक स्वतन्त्रतामा गरिएको लगानी नै भोलिको आत्मनिर्भर नेपालको आधार हो।