सम्पादकिय :-

भुवन सङ्गम

३०४औँ पृथ्वी जयन्ती, राष्ट्रिय एकता दिवसको सान्दर्भिक्ता र आजको राजनीतिक आत्म मन्थन

३०४औँ पृथ्वी जयन्ती तथा राष्ट्रिय एकता दिवस केवल इतिहास स्मरण गर्ने औपचारिक मिति मात्र होइन, यो नेपाल राज्य निर्माणको दर्शन, चेतना र दीर्घकालीन राजनीतिक दृष्टिको पुनःमूल्यांकन गर्ने अवसर पनि हो। पृथ्वीनारायण शाह कुनै साधारण शासक थिएनन । उनी एउटा राज्य–दृष्टा थिए, जसले भूगोल, कूटनीति, शक्ति सन्तुलन र राष्ट्रिय अस्तित्वलाई एकै साथ बुझेका थिए। उनका दिव्य उपदेश आज पनि केवल ऐतिहासिक दस्तावेज होइनन्, बरु नेपालको राजनीतिक आत्माको ऐना हुन्।

पृथ्वीनारायण शाहको राजनीतिक दर्शन र एकीकरणको चेतना

पृथ्वीनारायण शाहको समयको राजनीतिक अवस्था हेर्दा, नेपाल आज जस्तै बाह्य हस्तक्षेपको चपेटामा थियो। बाइसे–चौबिसे राज्यहरूको आपसी द्वन्द्व, दरबारिया षड्यन्त्र, विदेशी शक्तिको विस्तारवादी रणनीति—यी सबैबीच उनले “नेपाल चार जात छत्तीस वर्णको साझा फूलबारी हो” भन्ने एकीकरणको दर्शन अघि सारे। त्यो दर्शन केवल भूगोल जोड्ने अभियान थिएन; त्यो राजनीतिक एकता, सांस्कृतिक सहअस्तित्व र आत्मनिर्भरताको चेतना थियो।

आजको राजनीतिक विभाजन र अस्थिरता

आज ३०४ वर्षपछि हामी भौगोलिक रूपमा त एकीकृत छौँ तर राजनीतिक र मानसिक रूपमा गहिरो विभाजनमा छौँ। संघीयता, गणतन्त्र र समावेशीताको नाममा आएको परिवर्तनले अपेक्षित राजनीतिक स्थायित्व दिन सकेको छैन। बरु सत्ताकेन्द्रित राजनीति, अवसरवादी गठबन्धन, वैचारिक खोक्रोपन र बाह्य प्रभावप्रतिको निर्भरता झनै बढेको देखिन्छ। दलहरू राष्ट्रभन्दा सत्ता, सिद्धान्त भन्दा सत्ता,समीकरण र जनताभन्दा आफ्नै अस्तित्व जोगाउन केन्द्रित छन्।

दिव्य उपदेशहरूको आजको सान्दर्भिकता

यही सन्दर्भमा पृथ्वीनारायण शाहका दिव्य उपदेशहरू झनै सान्दर्भिक देखिन्छन्। “घुस खान्या र दिन्या दुबै राज्यका शत्रु हुन्”, “विदेशीको भर नपर्नु” जस्ता चेतावनीहरू आजको युगमा झनै गम्भीर प्रश्न बनेर उभिएका छन्। आज राज्यको नीति निर्माणमा विदेशी चासो खुला रूपमा प्रवेश गरिरहेको छ, र हामी त्यसलाई ‘कूटनीतिक सफलता’ भनेर गर्व गर्ने अवस्थामा पुगेका छौँ। के यो पृथ्वीनारायण शाहले कल्पना गरेको आत्मनिर्भर नेपाल हो?

राजसंस्था र गणतन्त्रबारे उठेको बहस

अब प्रश्न उठ्छ राजसंस्था राम्रो थियो कि नराम्रो?
इतिहासलाई कालो–सेतोमा मात्र हेर्नु बौद्धिक बेइमानी हुन्छ। राजसंस्थाले राष्ट्रिय एकता, निरन्तरता र राज्यको स्थायित्वमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको यथार्थ हो। तर यही संस्थाभित्र निरंकुशता, सत्ता दुरुपयोग, जनआकांक्षाप्रतिको असंवेदनशीलता पनि देखियो, जसले अन्ततः संस्थाको पतन गरायो। त्यसैले राजसंस्था न पूर्णरूपमा देवत्वकरण योग्य छ, न पूर्णरूपमा धिक्कारयोग्य नै छ।

त्यसैगरी, आजको गणतान्त्रिक व्यवस्था पनि प्रश्नमुक्त छैन। व्यवस्था परिवर्तनसँगै राजनीतिक संस्कार परिवर्तन हुन नसक्दा गणतन्त्र जनताको जीवनमा अनुभूत हुने परिवर्तन दिन असफल देखिएको छ। यही असन्तुष्टिको गर्भबाट “राजसंस्थाको आवश्यकता छ कि छैन?” भन्ने बहस पुनः उठेको हो। यो बहस अतीत मोहका आधारमा होइन वर्तमानको अन्योलता, विफलता र भविष्यको खोजका आधारमा उठेको हो।

व्यवस्था भन्दा ठूलो प्रश्न चेतना र नेतृत्व

यथार्थ के हो भने, समस्या व्यवस्था मात्र होइन, चिन्तन, चरित्र र नेतृत्वको हो। राम्रो राजसंस्था बिना लोकतन्त्र सम्भव हुँदैन र राम्रो लोकतन्त्र बिना गणतन्त्रको औचित्य पनि रहँदैन। पृथ्वीनारायण शाहको मूल सन्देश सत्ता होइन राष्ट्र थियो। आज हामीसँग राष्ट्र त छ, तर राष्ट्रवादी सोच कमजोर छ, अधिकारको भाषण छ तर दायित्वको चेतना हराउँदै गएको छ।

पृथ्वी जयन्तीको वास्तविक सार

पृथ्वी जयन्ती मनाउनुको सार यही हो। इतिहासलाई पूजा गर्दै प्रश्न गर्ने साहस गर्नु पर्छ। पृथ्वीनारायण शाहलाई केवल “राजा”मा मात्र भनेर सीमित गर्नु हुँदैन , उनलाई राज्यचिन्तक का रूपमा बुझ्नु आजको अन्योल पुर्ण राजनितिक निकास पनि हो। आजको राजनीतिक वर्गले आत्मसमीक्षा गर्नु अनिबार्य छ हामी राज्य निर्माणतर्फ अघि बढिरहेका छौँ कि राज्य क्षयतर्फ?

राष्ट्रिय एकता दिवस आज नारामा सीमित छ, व्यवहारमा होइन। जबसम्म राजनीति अवसरवादबाट राष्ट्रवादतर्फ, सत्ताबाट सेवातर्फ र विभाजनबाट साझा गन्तव्यतर्फ उन्मुख हुँदैन, तबसम्म पृथ्वीनारायण शाहको सपना अधुरै रहनेछ। चाहे त्यो राजसंस्थासहित को शासन प्रणाली होस वा गणतान्त्रिक शासन प्रणाली होस इतिहासलाइ संरक्षण गर्दै बर्तमानलाइ ब्यबस्थित एक अर्का प्रतिको सम्मान गर्दै अगाढी बढ्नै पर्छ ।

अन्ततः प्रश्न व्यवस्था होइन चेतनाको हो।
राजा फर्काउने कि नफर्काउने बहसभन्दा ठूलो बहस पृथ्वीनारायण शाहको राष्ट्रबोध हामी फर्काउन सक्छौँ कि सक्दैनौँ भन्ने मुल प्रश्न हुनु पर्दछ ?