काङ्ग्रेसमा पुस्तान्तरणको मुद्दा घर न घाट्को बन्दै

भुवन सङ्गम

अधिवेशनको बहस कि गहिरो शक्ति–संघर्ष ?

काङ्ग्रेसभित्र नियमित कि विशेष अधिवेशन भन्ने बहस सतहमा हेर्दा प्रक्रियागत जस्तो देखिए पनि यसको जरा गहिरो शक्ति–संघर्ष, नेतृत्वप्रतिको असन्तोष र भावी राजनीतिक दिशासँग गाँसिएको छ । यही कारण यो विवाद केवल विधानको व्याख्यामा सीमित छैन; यसले काङ्ग्रेसलाई पुनः एकपटक “फुटको संघार”मा पुर्‍याएको हो कि भन्ने प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठेको छ ।

इतिहासले देखाएको काङ्ग्रेसको फुटको चरित्र

काङ्ग्रेसको इतिहास हेर्दा, पार्टी फुट सधैँ कुनै ठूलो वैचारिक मतभेदभन्दा पनि नेतृत्व र शक्ति सन्तुलनकै परिणाम भएको देखिन्छ । २०५८ सालमा गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्व शैली, आन्तरिक लोकतन्त्रप्रतिको असन्तुष्टि र सत्ता व्यवस्थापनकै कारण काङ्ग्रेस विभाजित भई नेपाली काङ्ग्रेस (प्रजातान्त्रिक) जन्मिएको थियो । त्यो फुटले पार्टीलाई मात्र होइन, समग्र लोकतान्त्रिक आन्दोलनलाई कमजोर बनायो । पछि पुनः एकीकरण भए पनि त्यसले देखायो।काङ्ग्रेस फुट्दैन भन्ने भ्रम सधैँ टिकाउ हुँदैन ।

वर्तमान विवादको भित्री सत्य

आजको अवस्था फरक देखिए पनि चरित्र उस्तै छ । एकातिर नेतृत्व नियमित अधिवेशनलाई नै वैधानिक र आवश्यक ठान्दैछ, अर्कातिर असन्तुष्ट समूह विशेष अधिवेशनलाई “पार्टी जोगाउने अन्तिम उपाय”का रूपमा प्रस्तुत गरिरहेको छ । बाहिरबाट हेर्दा यो विधानको बहस जस्तो देखिए पनि भित्री सत्य नेतृत्व हस्तान्तरण, निर्णय प्रक्रियामा पहुँच र आगामी निर्वाचनमा टिकट तथा प्रभावको लडाइँ हो । जब पार्टीभित्र संवादभन्दा शंकाले स्थान लिन्छ, तब अधिवेशन बहस पनि विभाजनको संकेत बन्न पुग्छ ।

काङ्ग्रेस फेरि फुट्ने अवस्थामा छ त ?

तर प्रश्न के हो भने के काङ्ग्रेस फेरि फुट्ने अवस्थामा पुगेकै हो त ? यथार्थ त्यति सरल छैन । आजको काङ्ग्रेस २०५८ सालको काङ्ग्रेस जस्तो छैन । पहिलो, देशको राजनीतिक संरचना बद्लिएको छ । दोस्रो, काङ्ग्रेस कमजोर हुँदा त्यसको लाभ लिने प्रतिस्पर्धी दलहरू बलिया छन् । तेस्रो, फुटको राजनीतिक मूल्य आज धेरै महँगो भइसकेको छ । यी कारणले काङ्ग्रेसभित्रका अधिकांश नेताहरू फुटभन्दा “नियन्त्रित तनाव”मै खेल्न चाहन्छन् ।

फुटभन्दा गहिरो समस्या : आन्तरिक थकान

तर यसको अर्थ जोखिम छैन भन्ने होइन । काङ्ग्रेसको सबैभन्दा ठूलो समस्या फुट होइन, आन्तरिक थकान र वैचारिक शून्यता हो । पुस्तान्तरणको प्रश्न अनिर्णीत छ, नीति र एजेन्डाभन्दा गुट हाबी छन्, र जनतासँग संवाद कमजोर हुँदै गएको छ । अधिवेशन कहिले गर्ने भन्ने बहसभन्दा ठूलो प्रश्न—काङ्ग्रेस अब किन चाहिन्छ ? भन्ने हो । त्यो प्रश्नको उत्तर नदिइकन अधिवेशनले पार्टीलाई नयाँ ऊर्जा दिने सम्भावना कम देखिन्छ ।

विगतका गल्ती र वर्तमान अविश्वास

इतिहासले के सिकाउँछ भने, काङ्ग्रेस जोगिन फुट टार्न मात्र पर्याप्त हुँदैन । २०४६ पछि काङ्ग्रेस पटक–पटक सत्तामा पुग्यो, तर संस्थागत सुधार गर्न सकेन । त्यसको परिणाम आजको अविश्वास हो । यदि अहिलेको नेतृत्व र असन्तुष्ट पक्ष दुवैले विगतबाट पाठ सिकेनन् भने, पार्टी औपचारिक रूपमा फुट नहुन सक्छ, तर राजनीतिक रूपमा सुक्दै जाने खतरा बढी छ ।

काङ्ग्रेसको भविष्यका तीन सम्भावित बाटा

अबको काङ्ग्रेसको भविष्य तीन विकल्पमध्ये एउटामा निर्भर देखिन्छ । पहिलो, नेतृत्वले समयमै लचकता देखाएर वास्तविक संवादमार्फत सहमति खोज्ने । दोस्रो, गुटीय स्वार्थलाई प्राथमिकता दिँदै विवाद लम्ब्याउने र पार्टीलाई निष्क्रिय बनाउँदै लैजाने । तेस्रो, जनआक्रोश र वैकल्पिक शक्तिको दबाबले काङ्ग्रेसलाई बाध्यात्मक सुधारतर्फ धकेल्ने । यीमध्ये पहिलो विकल्प नै पार्टी र लोकतन्त्र दुवैका लागि स्वस्थ हो, तर त्यसका लागि अहंकारभन्दा ठूलो दृष्टि चाहिन्छ ।

आत्मसमीक्षा कि क्रमिक राजनीतिक मृत्यु ?

अन्ततः, काङ्ग्रेस फुटको संघारमा छ कि छैन भन्ने प्रश्नभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न यो हो—काङ्ग्रेस आत्मसमीक्षाको संघारमा छ कि छैन ? यदि उसले नागरिकको बदलिँदो चेतना, नयाँ पुस्ताको अपेक्षा र आफ्नै विगतका गल्तीहरू स्वीकार्न सक्दैन भने, अधिवेशन नियमित होस् वा विशेष, त्यसले केवल पुरानै संरचना दोहोर्याउनेछ । फुट नहोला, तर प्रभाव हराउँदै जानु पनि राजनीतिक मृत्यु नै हो । यही यथार्थ बुझ्नु आजको काङ्ग्रेसका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो ।